KÖL TİGİN YAZITI

Yazıt, Moğolistan’ın Arhangay Aymag’ın Koçho Tsaydam Bölgesi’ndedir.

Gri mermerden yapılmış dört cepheli  olarak yapılan yazıt, Köl Tigin’in ölümünden sonra 732 yılında ağabeyi Bilge Kağan tarafından diktirilmiştir.

Yazıtın doğu yüzünde 40; güney ve kuzey yüzünde 13 satır  Köktürk harfli Türkçe, batı yüzünde ise Çince bir metin yer alır.

Yazıt üzerinde Köktürk tarihine ait olaylar anlatılarak birlik ve beraberlik mesajı verilir.

“……..Üstte mavi gök, altta yağız yer kılındıkta, ikisi arasında insanoğlu kılınmış. İnsanoğlunun üzerine ecdadım Bumin Kağan, İstemi Kağan oturmuş. Oturarak Türk milletinin ilini töresini tutuvermiş, düzenleyivermiş. Dört taraf hep düşman imiş. Ordu sevk ederek dört taraftaki milleti hep almış, hep tâbi kılmış. Başlıya baş eğdirmiş, dizliye diz çöktürmüş. Doğuda Kadırkan Ormanı’na kadar, batıda Demir Kapı’ya kadar kondurmuş. İkisi arasında pek teşkilatsız Gök Türk öylece oturuyormuş. Bilgili Kağan imiş, cesur kağan imiş. ……..”

BİLGE KAĞAN YAZITI

Yazıt, Moğolistan’ın Arhangay Aymag’ın Koçho Tsaydam Bölgesi’ndedir. Yazıt yer yer tahrip olmuş durumdadır. Yazıtın üzerine oturtturulduğu kaplumba kaide de çok tahrip olmuş durumdadır. Dört cepheli olan yazıtın doğu yüzünde 41, kuzey ve güney yüzlerinde 15 satır Köktürk harfli Türkçe metin, batı yüzünde ise Çince bir metin bulunur.

“……… Kengü Tarbana kadar Türk milletini öyle kondurduk, öyle düzene soktuk. O zamanda kul kullu, cariye cariyeli olmuştu. Küçük kardeş büyük kardeşini bilmezdi, oğlu babasını bilmezdi. Öyle kazanılmış, öyle düzene sokulmuş ilimiz, töremiz vardı. Türk Oğuz beyleri, milleti işit: Üstte gök basmasa, altta yer delinmese, Türk milleti, ilini, töreni kim bozabilecekti?.................”

BİLGE TONYUKUK YAZITLARI

Bilge Tonyuk yazıtları Moğolistan’ın Bayn Tsokto Bölgesi’nde ve Köl Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarından yaklaşık 360 km. uzaklıktadır. Birinci yazıt 243 cm. ve 35 satır; ikinci yazıt 217 cm. ve 27 satırdan oluşmaktadır.

“Ben Bilge Tonyukuk’um Ben Çin Ülkesi’nde doğdum. (Benim doğduğum yıllarda) Türk milleti Çin’in egemenliği altında idi. Türk milleti kendine bir han seçmeden Çin’in egemenlinden ayrıldı. Sora kendisine bir Han seçti. Ancak seçtiği bu hanı terk edip Çin’e tekrar tâbi oldu. …………..”